Giới thiệu tổng quan
- Tên gọi: Đình Tây Đằng (có tên chữ: Tây Đằng Đại Đình).
- Vị trí: Thuộc thị trấn Tây Đằng, huyện Ba Vì, Hà Nội (trước đây thuộc Hà Tây).
- Đặc điểm nổi bật: Được coi là một trong những ngôi đình cổ nhất Việt Nam, có kiến trúc gỗ thời Lê – Mạc – Hậu Lê còn khá nguyên vẹn. Đây là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia, nổi tiếng trong giới nghiên cứu mỹ thuật cổ Việt Nam.
Lịch sử hình thành
- Niên đại: Theo các nhà nghiên cứu, đình được dựng vào khoảng cuối thế kỷ XVI – đầu thế kỷ XVII (thời Lê – Mạc), đến nay hơn 400 năm tuổi.
- Nguồn gốc: Đình là nơi thờ Thành hoàng làng và các nhân vật lịch sử có công với dân, với nước (chủ yếu là tướng Phan Tây Nhạc và một số nhân vật khai khẩn).
- Giai đoạn phát triển:
- Ban đầu chỉ là một ngôi đình nhỏ bằng gỗ.
- Thời Hậu Lê được mở rộng thành đại đình như hiện nay.
- Các đời sau trùng tu nhỏ nhưng không thay đổi nhiều kết cấu gốc.
- Giá trị: Đình Tây Đằng là một trong số rất ít đình cổ miền Bắc còn giữ được dáng dấp “đình làng truyền thống” cả về quy mô lẫn trang trí.
Đình Tây Đằng được coi là một trong những ngôi đình cổ nhất còn tồn tại ở miền Bắc Việt Nam, phản ánh trọn vẹn tiến trình phát triển của kiến trúc đình làng Việt qua nhiều thế kỷ. Lịch sử của đình gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của làng Tây Đằng – một vùng đất lâu đời bên chân núi Ba Vì.
Bối cảnh lịch sử
Theo các nhà nghiên cứu, Đình Tây Đằng ra đời vào khoảng cuối thế kỷ XVI – đầu thế kỷ XVII, tức là vào giai đoạn triều Lê Trung Hưng. Đây là thời kỳ đất nước sau nhiều năm nội chiến đã ổn định hơn, làng xã phát triển, nhu cầu xây dựng đình làng để thờ Thành hoàng và tổ chức sinh hoạt cộng đồng trở nên mạnh mẽ. Đình Tây Đằng chính là sản phẩm tiêu biểu của bối cảnh đó.
Quá trình hình thành
- Khởi dựng: Ban đầu, vào giai đoạn sơ khai, đình Tây Đằng chỉ là một công trình nhỏ bằng gỗ địa phương và mái lá, dùng để thờ thần làng.
- Xây dựng quy mô lớn: Khoảng đầu thế kỷ XVII, dân làng Tây Đằng cùng các hào trưởng đã quyết định dựng một đại đình quy mô hơn bằng gỗ lim, mái ngói, bố cục theo chữ “Đinh”. Đây chính là nền tảng kiến trúc vẫn còn đến nay.
- Trùng tu các đời sau:
- Thời Lê – Trịnh: mở rộng sân đình, bổ sung hậu cung, xây thêm các hạng mục phụ.
- Thời Nguyễn: chủ yếu tu sửa mái, thay ngói, gia cố cột, không thay đổi nhiều cấu trúc gốc.
- Thời hiện đại: trùng tu, chống mối mọt và bảo tồn các mảng chạm khắc cổ.
Nhân vật được thờ
Đình Tây Đằng thờ Thành hoàng làng – những vị có công khai khẩn lập làng và bảo hộ dân cư. Theo truyền thuyết địa phương, đình còn gắn với tên tuổi một số nhân vật thời Lý – Trần có công chống giặc ngoại xâm. Việc thờ Thành hoàng phản ánh tín ngưỡng bản địa lâu đời.
Ý nghĩa lịch sử
- Trung tâm sinh hoạt cộng đồng: Đình không chỉ là nơi thờ cúng, mà còn là nơi họp bàn việc làng, tổ chức lễ hội, trò chơi dân gian, gắn kết người dân.
- Kho tư liệu nghệ thuật: Với hàng trăm bức chạm khắc, đình Tây Đằng phản ánh sinh động đời sống xã hội, văn hóa và tín ngưỡng Việt Nam trong giai đoạn từ thế kỷ XVII đến XIX.
- Mẫu mực kiến trúc đình làng Bắc Bộ: Nhiều nhà nghiên cứu xem đình Tây Đằng là “mẫu số chuẩn” để so sánh, đối chiếu khi nghiên cứu các đình cổ khác.
Kiến trúc – nghệ thuật
Đình Tây Đằng được coi là một trong những công trình kiến trúc đình làng cổ và chuẩn mực nhất còn lại ở miền Bắc Việt Nam, vừa bảo lưu nét kiến trúc truyền thống, vừa chứa đựng kho tàng nghệ thuật chạm khắc dân gian vô giá.
Tổng thể bố cục
- Bố cục chữ “Đinh”: Đình Tây Đằng xây theo kiểu chữ “Đinh” truyền thống, gồm tiền tế và hậu cung nối vuông góc nhau. Đây là kiểu kiến trúc đặc trưng của đình làng Bắc Bộ, thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa không gian thờ tự và không gian sinh hoạt cộng đồng.
- Quần thể xung quanh: Phía trước đình có hồ bán nguyệt lớn, sân đình rộng lát gạch, cây cổ thụ bao quanh. Bố cục “tiền thuỷ – hậu sơn” vừa hợp phong thủy, vừa tạo cảnh quan trang nghiêm.
Kết cấu khung gỗ
- Hệ thống cột lim đồ sộ: Đình có gần 50 cột lim to, đường kính trung bình 60–70 cm, cao 4–5 m. Cột đặt trên tảng đá xanh vững chắc, tạo cảm giác bề thế, trường tồn.
- Vì kèo – kẻ truyền: Kết cấu vì kèo chồng rường, bẩy hiên, kẻ truyền, đòn dông… đều thuần Việt, không pha yếu tố Hán. Đây là hệ khung gỗ vừa chắc vừa thoáng, cho phép mái đình trải rộng nhưng không có tường che kín.
- Mái đình: Mái ngói ta hai tầng, bốn góc mái cong mềm, lượn vút như mỏ chim phượng, tạo dáng “thượng thu – hạ thách” (trên nhỏ, dưới lớn).
Không gian bên trong
- Tiền tế: Không gian rộng mở, có thể chứa nhiều người trong các dịp lễ hội. Đây cũng là nơi diễn ra các nghi lễ tế thần, hội họp dân làng.
- Hậu cung: Nơi đặt khám thờ và bài vị Thành hoàng làng. Hậu cung sâu hơn, tối hơn, trang trí nghiêm cẩn, thể hiện sự tôn nghiêm.
- Sân đình: Trước đình là sân rộng để tổ chức lễ hội, trò chơi dân gian, sinh hoạt cộng đồng.
Nghệ thuật chạm khắc
- Đề tài phong phú: Trên xà, kẻ, đầu dư, ván bưng, con chồng… đều chạm các đề tài như: rồng, phượng, lân, nghê, cá hóa long, hoa lá, mây lửa.
- Đời sống dân gian: Đặc biệt nhiều mảng chạm cảnh sinh hoạt nông thôn: đánh trống, đánh chiêng, múa, đấu vật, chèo thuyền, cảnh thú dữ – chim muông.
- Kỹ thuật chạm: Chạm bong, chạm lộng, chạm chìm – nổi kết hợp, vừa tinh xảo vừa sinh động. Mỗi bức chạm như một “tranh gỗ” kể chuyện đời sống người Việt thế kỷ XVII.
- Đặc sắc mỹ thuật: Các mảng chạm hình vũ nữ múa, nhạc công thổi sáo, cảnh săn bắn… phản ánh tư duy nghệ thuật dân gian và tinh thần phóng khoáng của cư dân đồng bằng Bắc Bộ.
Hệ mái, đầu đao, con kìm
- Đầu đao: Đầu đao cong vút, trang trí hình rồng phượng.
- Con kìm – bờ nóc: Trang trí giản dị nhưng khỏe khoắn, phù hợp tổng thể cổ kính.
- Mái ngói mũi hài: Ngói mũi hài (ngói ta) tạo bề mặt mềm, bóng mờ theo thời gian, càng cũ càng đẹp.
Không gian cảnh quan
- Hồ bán nguyệt: Điều hòa khí hậu, tạo thế “tiền thuỷ”.
- Cây cổ thụ: Lộc vừng, đa, si… bao quanh, tạo bóng mát, gắn kết người dân với di tích.
- Đường vào đình: Lát gạch hoặc đất nện truyền thống, vẫn giữ dáng dấp làng quê.
- Trước mặt có hồ bán nguyệt: Đây là yếu tố phong thủy quan trọng. Hồ bán nguyệt nằm ngay trước sân đình, có vai trò “tụ thủy”, điều hòa khí hậu, làm gương soi phản chiếu mái đình cổ kính. Hồ cũng từng được dùng làm nơi nuôi cá, lấy nước sinh hoạt cho dân làng, tạo mối liên kết sinh thái với đình.
- Phía sau có gò, cây cổ thụ: “Hậu sơn” tạo thế dựa vững chắc cho đình. Những gò đất hoặc cụm cây lớn phía sau đình như một “bức bình phong” thiên nhiên, chắn gió, giữ đất, giúp khí tụ lâu dài.
- Hai bên có lối đi – cây xanh: Hai lối phụ dẫn vào đình trồng nhiều cây cổ thụ, tạo thành hành lang thiên nhiên. Đây là kiểu bố trí vừa đẹp vừa mang tính “bảo vệ” cho không gian thờ tự.
Sân đình
- Kết cấu mở: Sân đình rộng lát gạch Bát Tràng truyền thống, không có mái che, đủ chỗ cho hàng trăm người tụ hội.
- Chức năng đa dạng: Là nơi diễn ra lễ hội, tế thần, trò chơi dân gian (đấu vật, kéo co, múa sư tử, hát chèo…).
- Liên kết xã hội: Sân đình cũng là “quảng trường” thu nhỏ, nơi dân làng gặp gỡ, bàn việc chung, học chữ Nho xưa.
- Cây xanh tỏa bóng: Những cây đa, lộc vừng, sấu cổ thụ quanh sân cho bóng râm, mang lại cảm giác mát lành, gợi nhớ “hồn quê”.
Hệ cây cổ thụ – linh vật sống
- Đa – đề – lộc vừng: Các cây lâu năm quanh đình thường được xem như “linh vật” canh giữ. Người dân coi việc chặt phá hay làm hại cây là điều kiêng kỵ.
- Ý nghĩa phong thủy: Cây đa biểu trưng sự trường tồn, cây lộc vừng mang lộc, cây sấu – cây gạo tượng trưng sự bảo hộ.
- Tạo bóng và khí hậu: Vào mùa hè, cây giảm nhiệt độ trong khuôn viên, điều hòa độ ẩm cho nền gỗ lim.
Đường dẫn và cổng đình
- Đường làng vào đình: Đường đất hoặc gạch cổ, hai bên rặng tre, gợi hình ảnh “đường làng Bắc Bộ”.
- Cổng đình: Có bức bình phong nhỏ hoặc tam quan giản dị. Trước kia đây là ranh giới thiêng liêng giữa không gian tâm linh bên trong và đời sống dân dã bên ngoài.
Hồ bán nguyệt và bến nước
- Hồ bán nguyệt: Nước trong, phản chiếu mái đình, hàng cây, bầu trời. Hồ không chỉ để “làm cảnh” mà còn cung cấp nước tưới, điều hòa nhiệt độ.
- Bến nước: Nhiều đình làng có bến nước nhỏ để dân lấy nước, rửa chân trước khi vào đình. Đình Tây Đằng cũng giữ nét này, dù hiện nay chỉ còn dấu tích.
Không gian sinh hoạt cộng đồng
- Chợ phiên – tụ họp: Xưa quanh đình có thể có chợ phiên họp vào ngày lễ, ngày rằm.
- Nơi giáo dục cộng đồng: Đình là “trung tâm văn hóa” cổ xưa. Không gian cảnh quan thoáng mở, cây xanh, sân rộng giúp đình trở thành “trường học” ngoài trời cho trẻ con, nơi truyền dạy chữ Nho, hát chèo, múa cổ.
Cách di chuyển
- Từ Hà Nội:
- Đi theo đại lộ Thăng Long hoặc Quốc lộ 32 tới Sơn Tây, sau đó theo đường vào trung tâm huyện Ba Vì.
- Quãng đường: Khoảng 50–55 km, đi 1,5–2 giờ.
- Xe bus: Các tuyến Hà Nội – Sơn Tây rồi bắt xe ôm/taxi vào Tây Đằng.
Kinh nghiệm tham quan
- Giờ mở cửa: Ban ngày, tốt nhất đi vào buổi sáng.
- Trang phục: Lịch sự, giữ trật tự vì là nơi tâm linh.
- Ảnh chụp: Được chụp bên ngoài, trong hậu cung nên xin phép ban quản lý.
- Kết hợp đi đâu: Có thể kết hợp thăm Làng cổ Đường Lâm, Đền Và, Vườn Quốc gia Ba Vì.
